Tüm yazılar

Yalnızlığı Azaltmak İçin Yapay Zekâ Sohbet Botlarının Kullanılması Psikoterapiye Bir Alternatif Olabilir mi?

Giriş

Yalnızlık ve Sosyal İzolasyon

        Dijital dünyanın gelişmesiyle birlikte, ironik bir şekilde, kendimizi aynı anda hem daha bağlantılı hem de daha izole hissediyoruz (Liu et al., 2024). Yalnızlık, diğer bir ifadeyle algılanan sosyal izolasyon, bireyin sosyal ilişkilerinin ya da bu ilişkilerin yokluğunun, sosyal ihtiyaçlarını niceliksel ve daha da önemlisi niteliksel açıdan yeterince karşılamadığını düşünmesi sonucunda ortaya çıkan rahatsızlık verici bir duygudur (Hawkley & Cacioppo, 2010). Sosyal izolasyon ve yalnızlık kavramları sıklıkla birbirinin yerine kullanılsa da aslında farklı anlamlar taşımaktadır. Sosyal izolasyon, bireyin sosyal ilişkilerinin nesnel olarak değerlendirilmesini ifade ederken yalnızlık, bireyin bu ilişkileri öznel olarak nasıl algıladığıyla ilişkilidir (Masi et al., 2011). Dolayısıyla çok sayıda arkadaşı olmasına rağmen bu kişilerle yakın bir bağ kuramadığını hisseden bir birey yalnızlık yaşayabilirken yalnızca birkaç yakın arkadaşı olan, hatta hiç arkadaşı bulunmayan bir birey kendisini yalnız hissetmeyebilir. İnsanları birbirine bağlamayı amaçlayan teknolojik gelişmelere rağmen yalnızlık, yaygın bir sorun olmaya devam etmektedir (Liu et al., 2024). Dünya Sağlık Örgütü’ne (n.d.) göre yalnızlık, yaklaşık olarak her dört yaşlı yetişkinden birini ve ergenlerin %5-15’ini etkileyen önemli bir halk sağlığı sorunu olarak giderek daha fazla kabul görmektedir. Bununla birlikte yalnızlık, tüm demografik grupları aynı düzeyde etkilememektedir. Genç bireylerin, orta yaşlı ve ileri yaştaki bireylere kıyasla daha yüksek düzeyde yalnızlık yaşama eğiliminde oldukları görülmektedir. Kültürel farklılıklar da bu deneyimde önemli bir rol oynamaktadır. Örneğin bazı kültürlerde kadınlar, erkeklere göre daha yüksek düzeyde yalnızlık bildirmektedir (Klein et al., 2021; Victor & Yang, 2011). Bazı araştırmalar ise, bireyci kültürlerde yaşayan genç erkeklerin yalnızlıktan en fazla etkilenen gruplardan biri olduğunu ortaya koymaktadır (Barreto et al., 2021; American Psychiatric Association, 2024).

        Yalnızlığın beraberinde getirdiği psikolojik sıkıntının yanı sıra hem yalnızlık hem de sosyal izolasyon; anksiyete ve depresyon gibi ruh sağlığı sorunları, kardiyovasküler hastalıklar, inme ve bilişsel işlevlerde gerileme riskinin artmasıyla ilişkilidir (World Health Organization, n.d.; Yanguas et al., 2018). Ayrıca her iki durumun da erken ölüm riskinin artmasıyla bağlantılı olduğu gösterilmiştir (World Health Organization, n.d.). Holt-Lunstad ve arkadaşlarının (2015) meta-analizinde sosyal izolasyonun ölüm olasılığını %29, yalnızlığın %26 ve tek başına yaşamanın %32 oranında artırdığı bildirilmiştir. Fiziksel ve ruhsal iyi oluş üzerindeki bu riskler göz önünde bulundurulduğunda yalnızlığın, profesyonel ve sosyal müdahaleleri gerektiren önemli bir psikolojik sorun olarak değerlendirilmesi gerektiği söylenebilir. Yalnızlığı azaltmaya ve yalnızlıkla baş etmeye yönelik çeşitli müdahale yöntemleri bulunmaktadır. Sosyal ilişkilerin ve arkadaşlık bağlarının güçlendirilmesi, sosyal destek, topluluk etkinlikleri, farkındalık temelli müdahaleler ve Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) gibi yaklaşımlar, yalnızlığın azaltılmasında umut verici sonuçlar göstermiştir (Morrish et al., 2023; Zhang & Dong, 2022). Ancak bazı bireyler, bu geleneksel müdahale yöntemlerinden farklı olarak, yalnızlık duygularını hafifletmek amacıyla yapay zekâ sohbet botlarına yönelmektedir (Dosovitsky & Bunge, 2021; Ta et al., 2020).

Yalnızlığı Azaltmak Amacıyla Yapay Zekâ Sohbet Botlarının Kullanılması

        Son yıllarda yapay zekâ (Artificial Intelligence; AI), özellikle de üretken yapay zekâ (generative artificial intelligence; genAI), hızlı bir gelişim göstermiştir (Bommasani, 2023). Üretken yapay zekâ sayesinde bireyler, bu sistemlere sundukları açıklamalar ve komutlar (prompts) aracılığıyla metin, ses, görsel, video ve programlama kodları gibi çeşitli içerikleri kolaylıkla üretebilmektedir (OpenAI, 2022; OpenAI, 2021; OpenAI, n.d.; Agostinelli et al., 2023; OpenAI, 2024a). ChatGPT gibi büyük dil modelleri (Large Language Models; LLMs), kullanıcıların kapsamlı metinler ve hikâyeler oluşturmasına, çeviri yapmasına, programlama kodları yazmasına ve gündelik sohbetler gerçekleştirmesine olanak tanımaktadır (OpenAI, 2022). Yapay zekâ sohbet botları, akademik çalışmalarda öğrenmeyi destekleyen araçlar olarak (Stöhr et al., 2024) ve şirketlerde müşteri hizmetleri ve destek süreçlerinde (Chandra et al., 2022) kullanılmalarının ötesinde, bireylerin kişisel ve anlamlı sohbetler gerçekleştirmelerine de imkân sağlamaktadır (Khan et al., 2024). Microsoft tarafından geliştirilen XiaoIce gibi bazı sohbet botları ise özellikle kullanıcılarla duygusal bağ kurmak amacıyla tasarlanmıştır (Zhou et al., 2020). Uzun süreli ilişkiler oluşturmayı hedefleyen bu tür sohbet botlarının popülerliği son yıllarda artmıştır. Sırasıyla 30 milyon ve 20 milyon kullanıcıya sahip olduğu belirtilen Replika (2023) ve Character.ai (n.d.) gibi yapay zekâ araçları, kullanıcılara sürekli erişilebilir ve yargılanmadıklarını hissedebilecekleri bir etkileşim ortamı sunmaktadır (Liu et al., 2024).

        Yapay zekâ araçları yalnızlık duygusunu hafifletme potansiyeline sahip olsa da mahremiyet, istemeden zarar verme ve bireylerin sosyal becerilerinin zayıflaması gibi değerlendirilmesi gereken önemli etik ve toplumsal meseleleri de beraberinde getirmektedir. Bu durum, “Yapay zekâ, ruh sağlığı sorunlarıyla baş etmede gerçekten yardımcı olabilir mi?” sorusunu gündeme getirmektedir. Bu yazıda, yalnızlığı hafifletmek amacıyla yapay zekâ temelli araçların kullanımını eleştirel bir bakış açısıyla incelemeyi; bu araçların avantajlarını, dezavantajlarını ve hem birey hem de toplum üzerindeki olası sonuçlarını değerlendirmeyi amaçlıyorum. Ayrıca yapay zekânın, yalnızlığın azaltılmasının ötesinde, farklı ruh sağlığı sorunlarının tedavisinde psikoterapi kapsamında bir araç olarak kullanılıp kullanılamayacağını da ele alacağım. Bu değerlendirmeler aracılığıyla, hızla değişen ruh sağlığı hizmetleri bağlamında yapay zekâ araçlarının geleneksel terapötik uygulamaları ve psikoterapiyi tamamlayıp tamamlayamayacağı ya da bunların yerini alıp alamayacağına ilişkin süregelen tartışmaya katkı sunmayı hedefliyorum.

İnsanlar Neden Psikoterapi Yerine Yapay Zekâ Sohbet Botlarını Tercih Ediyor?

        Bir ruhsal bozuklukla yaşamak, bireyin gündelik yaşamındaki işlevselliğini etkileyerek normal koşullarda kolaylıkla yerine getirebileceği görevleri daha zorlayıcı hâle getirebilir (Ho et al., 2018). Bununla birlikte, ruh sağlığı sorunları yaşayan bireylerin profesyonel destek araması da çeşitli güçlükleri beraberinde getirmektedir (Ibrahim et al., 2020). Psikoterapiye ilişkin bilgi eksikliği, ekonomik maliyetler, utanma ve mahcup olma korkusu, gizliliğe yönelik endişeler, zaman ayırma ve ulaşım güçlükleri ile geçmişte yaşanan olumsuz terapi deneyimleri, bireylerin geleneksel psikoterapi hizmetlerinden uzak durmalarına neden olabilmektedir (Ibrahim et al., 2020; Vybíral et al., 2023; American Psychological Association, 2020). Yalnızlığın ruhsal iyi oluş üzerindeki etkileri dikkate alındığında, yalnızlık yaşayan bireylerin de benzer nedenlerle profesyonel destek aramaktan kaçınabilecekleri düşünülebilir. Bu durum, bireyleri psikoterapiye veya diğer sosyal destek gruplarına başvurmak yerine, sürekli gelişen yapay zekâ sohbet botlarını kullanarak yalnızlıklarını hafifletmeye yönlendirebilir. Yapay zekâ sohbet botlarının ek özellikler için sunulan ücretli abonelikler dışında genellikle ücretsiz olması (OpenAI, 2022; Zhou et al., 2020; Replika, 2023; Character.ai, n.d.), günün her saatinde erişilebilir olması ve gerçek bir insanla etkileşim gerektirmemesi nedeniyle utanma ya da gizlilik endişelerinin daha az hissedilmesi, bu araçların geleneksel psikoterapiye çekici bir alternatif olarak görülmesine katkıda bulunabilir. Yapay zekâ sohbet botları, kullanıcıların geleneksel psikoterapiye kıyasla kendilerini daha az savunmasız hissedebilecekleri bir ortam da sunabilir. Yapay zekâyla gerçekleştirilen etkileşimlerde sözel olmayan iletişimin bulunmaması, utangaçlık ve mahcubiyet duygularını azaltarak bireylerin kendilerini daha güvende hissetmelerini ve sohbetlere daha rahat katılmalarını sağlayabilir. MIT sosyoloğu Sherry Turkle, Harvard’da yapay zekâ sohbet botlarının arkadaşlık ve sosyal destek amacıyla kullanılmasına ilişkin gerçekleştirdiği bir konuşmada, araştırmalarında en sık karşılaştığı ifadelerden birinin “Konuşmaktansa mesajlaşmayı tercih ederim” olduğunu belirtmiştir. Turkle’a göre bu tercihin temel nedenlerinden biri, bireylerin mesajlaşırken kendilerini daha az savunmasız hissetmeleridir (Pazzanese, 2024). Yazılı iletişime yönelik bu eğilim, yapay zekâ sohbet botlarının kullanımında da kendini göstermektedir. Bu araçlar, bireylerin kendilerini daha az savunmasız hissettikleri ve yalnızlıklarını hafifletmek amacıyla başvurabildikleri bir etkileşim alanı oluşturabilmektedir.

        Buna ek olarak, bireylerin yalnızlıkları için yardım aramamalarını açıklayabilecek bir tür olumsuz geri bildirim döngüsü de bulunmaktadır. Yalnızlık yaşayan bir bireyin bu deneyimi sosyal anksiyete ile ilişkili olabilir; benzer şekilde sosyal anksiyete de yalnızlık duygusunu artırabilir (Eres et al., 2023). Sosyal anksiyetenin beraberinde getirdiği güçlükler, bireylerin yalnızlıklarını azaltmak için sosyal veya profesyonel destek aramalarını daha da zorlaştırabilir. Sonuç olarak bu kaçınma davranışları, yalnızlık ve anksiyete düzeylerinin artmasına neden olarak yardım arama sürecini daha da güçleştirebilir. Böylece yalnızlık yaşayan bireylerin içinde bulunduğu olumsuz geri bildirim döngüsü devam edebilir. Yapay zekâ sohbet botlarıyla kurulan iletişimde, kişiler arası sosyalleşmenin getirdiği yükün bulunmaması, bazı bireylerin bu araçları geleneksel yöntemlere tercih etmelerinin nedenlerinden biri olabilir. Hatta bu özellik, söz konusu olumsuz döngünün kırılmasına yardımcı olabilir. Bireyler yapay zekâ sohbet botlarını kullanarak anksiyetelerini tetikleyen sosyal etkileşimlere doğrudan başvurmak zorunda kalmadan yalnızlıklarını hafifletmenin bir yolunu bulabilir ve yardım aramaya yönelik kaçınmalarını aşabilirler.

        Ancak yalnızlığın azaltılmasında yapay zekâ sohbet botlarının kullanılmasını destekleyen bu olumlu nedenlere rağmen önemli bir soru varlığını sürdürmektedir: Bu sohbet botları yalnızlığı gerçekten azaltarak psikoterapiye güçlü bir alternatif oluşturabilir mi, yoksa yalnızlığın altında yatan temel nedenleri ele almadan yalnızca geçici bir sosyal doyum sağlayan kısa vadeli çözümler mi sunmaktadır?

Yalnızlığın Evrimsel Kuramı: Yapay Zekâ Sohbet Botları Yalnızca Kısa Vadeli Bir İkame mi?

        İnsanlar, doğaları gereği sosyal varlıklardır (Young, 2008). Bu nedenle, yalnızlık içinde huzur bulabilen bazı istisnai bireyler dışında, sosyal bağlar kurmanın yollarını aramamız anlaşılır bir durumdur. Bu bağlamda Hawkley ve Cacioppo (2010), yalnızlığın bireyleri sosyal ilişkiler aramaya ve kurmaya yönlendiren etkili bir motivasyon kaynağı olduğunu öne sürmektedir. Bu görüşü temel alan başka bir çalışmada Cacioppo ve Cacioppo (2018), yalnızlığa ilişkin evrimsel bir kuram ortaya koymuştur. Bu kurama göre yalnızlığın beraberinde getirdiği rahatsızlık, fiziksel acıyla benzer bir işleve sahiptir. Fiziksel acının bireyi bedensel zararlardan koruyan bir uyarı mekanizması olması gibi, yalnızlık da bireyi sosyal iyi oluşun azalmasına ve dolayısıyla ruhsal iyi oluşun olumsuz etkilenmesine karşı koruyan bir mekanizma olarak değerlendirilmektedir. Evrimsel süreçte çeşitli uyumsal özelliklerin nesilden nesile aktarılması gibi yalnızlığın da bireylerin karşılıklı yarar sağlayan sosyal bağlar kurma olasılığını artıracak şekilde evrimleştiği öne sürülmektedir. Bu açıdan bakıldığında yalnızlık, rahatsızlık verici bir deneyim olmasına rağmen, bireyin sosyal ilişkilerini geliştirmesine ve dolayısıyla ruhsal iyi oluşunu artırmasına katkıda bulunmaktadır. Bu görüş doğrultusunda, yalnızlık duygusunu hafifletmek amacıyla sosyal desteğin yapay zekâ sohbet botlarıyla ikame edilmesi, yalnızlığın evrimsel işlevine ters düşebilir ve birey açısından uzun vadeli olumsuz sonuçlar doğurabilir. Çünkü bireyler, yalnızlık duygularını geçici olarak hafifletseler bile sosyal açıdan izole kalmaya devam edebilir ve karşılıklı sosyal ilişkilerin sunduğu faydalardan yararlanamayabilirler. Dolayısıyla yapay zekâ sohbet botları, kolay erişilebilir ve pratik araçlar olmalarına rağmen, kullanıcıların yalnızlığın yarattığı rahatsızlığı sosyal becerilerini ve ilişkilerini geliştirmeye yönlendirmelerini engelleyen geçici çözümler olarak işlev görebilir. Bu durum, yalnızlığın temelinde yatan sorunun ele alınmasını ve bireylerin yeni sosyal bağlar kurarak sosyal açıdan daha doyumlu bir yaşam geliştirmesini geciktirebilir.

        Bununla birlikte, yapay zekâ sohbet botlarının yalnızca geçici bir çözüm sunduğu ve uzun vadede bireylerin ruhsal iyi oluşuna zarar verebileceği yönündeki argüman, yalnızlığın günümüzde de evrimsel bir işlev sürdürdüğü varsayımına dayanmaktadır. Özellikle geçmiş dönemlerde, insanların hayatta kalabilmesi için diğer bireylerle bir araya gelmesi ve gruplar oluşturması büyük olasılıkla yaşamsal bir gereklilikti. Bu nedenle evrimsel kuram çerçevesinde yalnızlığın, bireyleri sosyal ilişkiler kurmaya teşvik ederek hayatta kalma olasılıklarını artıran önemli bir işlev gördüğünü düşünmek mantıklıdır. Ancak günümüz dünyasında, daha büyük ve yerleşik toplumsal yapılar içerisinde yaşamamız (Henrich & Muthukrishna, 2021), yakın sosyal bağların hayatta kalmayı artıran bir gereklilik olma niteliğini azaltmış, hatta bazı durumlarda ortadan kaldırmış olabilir. Kurama bu açıdan yaklaşıldığında yalnızlığa eşlik eden rahatsızlık, geçmişte işlevsel olmasına rağmen günümüzde temel amacını büyük ölçüde yitirmiş, evrimsel süreçten miras kalan bir duygu olarak değerlendirilebilir. Bu durumda yapay zekâ sohbet botları, bireyleri asıl sorundan uzaklaştıran geçici çözümler olarak değil, söz konusu rahatsızlığı hafifletmeye yardımcı olan erişilebilir alternatifler olarak görülebilir.

        Günümüzde sosyal ilişkilerin temel işlevinin hayatta kalma olasılığımızı artırmaktan ziyade ruhsal iyi oluşumuzu desteklemek olduğunu düşünüyorum. Yalnızlık, geçmişteki hayatta kalmaya yönelik işlevini büyük ölçüde yitirmiş olsa bile, bireyleri nitelikli sosyal ilişkiler kurmaya yönlendiren motivasyonel işlevini sürdürmektedir. Bu ilişkiler de bireylerin mutluluğunu ve öznel iyi oluşunu artırabilmektedir (Hudson et al., 2020). Dolayısıyla yalnızlık yaşayan bireyler açısından daha faydalı olan yaklaşımın, yapay zekâ sohbet botları aracılığıyla yalnızlık duygusunu yapay biçimde ortadan kaldırmaya çalışmak yerine, bireylerin sosyal iyi oluşlarını geliştirebilecekleri koşulları desteklemek olduğunu düşünüyorum. Böylece yalnızlık, kendi motivasyonel işlevini yerine getirdikçe doğal olarak azalabilir. Bu değerlendirme, Hawkley ve Cacioppo’nun (2010) öne sürdüğü görüşle de örtüşmektedir.

Bağlanma Kuramı ve Yalnızlık: Bağlanma Stilleri Yapay Zekâ Sohbet Botlarının Kullanımını Etkiler mi?

        Bağlanma Kuramı (Attachment Theory), bireylerin çocukluk döneminde kurdukları ilişkiler de dâhil olmak üzere, sosyal ve duygusal bağlarını nasıl oluşturduklarını açıklamayı amaçlamaktadır (Shorter et al., 2022). Shorter ve arkadaşları (2022), bağlanma stilleri ile bireylerin deneyimledikleri yalnızlık düzeyleri arasındaki ilişkiyi ve belirli bağlanma stillerinin sosyal medya kullanım sıklığını etkileyip etkilemediğini incelemiştir. Araştırma sonuçları, kaygılı ve kaçıngan bağlanma stillerine sahip bireylerin yalnızlık yaşamaya daha yatkın olduklarını göstermiştir. Bu bulgu, alandaki diğer araştırmalarla da tutarlıdır (Borawski et al., 2022; Jalilian et al., 2023). Bu çalışmaların değerlendirilmesi, söz konusu ilişkinin farklı mekanizmalar üzerinden açıklanabileceğini düşündürmektedir. Kaçıngan bağlanma stiline sahip bireyler iki farklı nedenle daha yoğun yalnızlık yaşayabilirler. İlk olarak, sosyal etkileşimlerden kaçınarak kendilerini sosyal açıdan izole edebilirler (Kafetsios & Nezlek, 2002). İkinci olarak ise sosyal ilişkiler kursalar bile diğer bireylerle daha derin bir yakınlık geliştirmekten kaçınarak ilişkilerini yüzeysel düzeyde sürdürebilirler. Bu durumda, sosyal ilişkilerinin niteliğini yetersiz algılamaları nedeniyle yalnızlık hissedebilirler. Kaygılı bağlanma stiline sahip bireylerin yalnızlık deneyimi de benzer biçimde açıklanabilir (Kafetsios & Nezlek, 2002). Bu bireyler, sosyal ilişkiler kurma konusunda kaygı yaşayabilecekleri gibi, kurdukları ilişkilerde duygusal yakınlığı geliştirme ve sürdürme konusunda da güçlük yaşayabilirler.

        Shorter ve arkadaşları (2022), başlangıçtaki hipotezlerinin aksine, bağlanma stilleri ile sosyal ağ platformlarında geçirilen toplam süre arasında anlamlı bir farklılık bulamamıştır. Araştırmacılar, bu sonucun ABD seçimleri ve COVID-19 pandemisiyle aynı döneme denk gelen araştırma sürecinden etkilenmiş olabileceğini belirtmiştir. Her iki gelişme de sosyal medya kullanımına ilişkin istatistikleri etkilemiş olabilir. Bununla birlikte araştırmacılar, sosyal medya kullanımının altında yatan motivasyonlarla bağlanma stilleri arasında bir ilişki saptamıştır. Buna göre kaygılı bağlanma stiline sahip bireyler, güvenli ve kaçıngan bağlanma stillerine sahip bireylere kıyasla, yalnızlık duygularını azaltmak amacıyla sosyal medyayı daha sık kullanmaktadır. Bu bulgu değerlendirildiğinde dikkat çekici bir farklılık ortaya çıkmaktadır. Hem kaygılı hem de kaçıngan bağlanma stilleri daha yüksek yalnızlık düzeyleriyle ilişkili olmasına rağmen, kaygılı bağlanma stiline sahip bireyler yalnızlıklarını azaltmak için sosyal medyayı daha fazla kullanmaktadır. İlk bakışta çelişkili görünen bu sonuç, olası bir açıklamayla değerlendirilebilir. Kaçıngan bağlanma stiline sahip bireylerin yalnızlıkları, sosyal ilişkilere yönelik niceliksel veya niteliksel düzeydeki isteksizlikleriyle ilişkili olabilir. Buna karşılık kaygılı bağlanma stiline sahip bireyler, sosyal bağlar kurmayı arzulamalarına rağmen bu ilişkileri başlatma veya geliştirme konusunda güçlük yaşıyor olabilirler. Sosyal bağlantılar kurma isteği ile bunu gerçekleştirmekte yaşanan güçlük arasındaki bu durum, kaygılı bağlanma stiline sahip bireyleri daha güvenli, yargılanmadıklarını hissettikleri ve kendilerini daha az savunmasız algıladıkları sosyal medya platformlarına yönlendirebilir. Bu eğilim ile sosyalleşme konusunda anksiyete yaşayan ve buna bağlı olarak yalnızlık hisseden bireylerin yapay zekâ sohbet botlarına yönelmesi arasında önemli benzerlikler bulunmaktadır. Her iki durumda da bireyler, geleneksel psikoterapiye başvurmak yerine dijital etkileşim ortamlarını tercih edebilmektedir. Bu nedenle, kaygılı bağlanma stiline sahip bireylerin yalnızlıklarını hafifletmek amacıyla yapay zekâ sohbet botlarını kullanmaya daha yatkın olabilecekleri öne sürülebilir. Ancak bu eğilim, daha önce ele alınan olumsuz geri bildirim döngüsünü pekiştirme potansiyeli de taşımaktadır.

        Yapay zekâ sohbet botlarının tercih edilme nedenlerine ilişkin bu açıklamalar, söz konusu araçların psikoterapideki yerini değerlendirebilmek için güçlü ve zayıf yönlerinin daha ayrıntılı biçimde karşılaştırılmasını gerekli kılmaktadır.

Ruhsal İyi Oluşun Desteklenmesinde Yapay Zekâ Kullanımının Güçlü ve Zayıf Yönleri: Kullanımı Gerekçelendirilebilir mi?

        Bu çalışmada daha önce belirtildiği üzere, bireylerin ruh sağlığı sorunları için psikoterapiye başvuramamalarının veya başvurmak istememelerinin çeşitli nedenleri bulunmaktadır. Geleneksel psikoterapiye erişimin önündeki başlıca engellerden biri, terapi hizmetlerinin ekonomik maliyetidir (American Psychological Association, 2020). Bu noktada yapay zekâ sohbet botlarının en önemli avantajlarından biri, büyük bölümünün ücretsiz olarak kullanılabilmesidir (OpenAI, 2022; Zhou et al., 2020; Replika, 2023; Character.ai, n.d.; wysa, n.d.; Woebot Health, 2022). Bu özellik, özellikle geleneksel psikoterapi hizmetlerine erişmek için yeterli ekonomik kaynağa sahip olmayan bireyler açısından yapay zekâ sohbet botlarını çekici bir alternatif hâline getirmektedir. Bunun üzerine yapay zekâ sohbet botlarının maliyet açısından avantajlı olması, ruhsal güçlükler yaşayan geniş kitlelere ulaşabilmelerini de mümkün kılmaktadır. Böylece yaşadıkları sorunları geleneksel psikoterapiye başvurmayı gerektirecek kadar önemli görmeyen bireyler de ruhsal iyi oluşlarını destekleyebilecek kaynaklardan yararlanabilmektedir. Yapay zekâ sohbet botlarının bir diğer önemli avantajı ise günün 24 saati, haftanın yedi günü anında destek sunabilmeleridir. Bu durum, özellikle sosyal ilişkileri sınırlı olan veya coğrafi açıdan izole bölgelerde yaşayan bireyler için erişilebilirliği artırmaktadır. Yalnızlık gibi anlık duygusal destekle hafifletilebilen durumlarda, sohbet botlarının sürekli erişilebilir olması, bu araçları bazı birey grupları açısından yalnızca uygun değil, geleneksel psikoterapiden daha avantajlı görülebilen bir seçenek hâline getirebilir. Birleşik Krallık’taki Ulusal Sağlık Sistemi (NHS) gibi kamu sağlık sistemlerinde karşılaşılan uzun bekleme süreleri de bireylerin sürekli erişilebilir olan yapay zekâ sohbet botlarına yönelmesini teşvik edebilir (Salisbury et al., 2023). Ayrıca bu sohbet botları, anksiyete nedeniyle yüz yüze terapiye katılmakta güçlük yaşayan veya geçmişteki olumsuz terapi deneyimleri nedeniyle yeniden profesyonel destek almaya isteksiz olan bireyler için yargılanmadıklarını hissedebilecekleri güvenli bir etkileşim alanı sunabilmektedir.

        Ancak tüm bu güçlü yönlerine rağmen yapay zekâ sohbet botlarının, yalnızlık da dâhil olmak üzere çeşitli ruh sağlığı sorunlarını derinlemesine ve bütüncül biçimde ele alma kapasitelerini sınırlandıran önemli yetersizlikleri bulunmaktadır. Öncelikle psikoterapi, yapay zekâ sohbet botlarının sıklıkla sunduğu yüzeysel olumlu telkinlerden ve onaylayıcı ifadelerden ibaret değildir. Psikoterapi, bireylerin ruhsal iyi oluşlarını geliştirmeyi amaçlayan, çok daha karmaşık ve yapılandırılmış bir süreçtir. Sohbet botları, insan bir terapistin tedavi sürecinde sağlayabildiği duygusal derinliği, empatiyi ve duygusal geçerlemeyi aynı düzeyde sunmakta yetersiz kalabilir. Bunun yanı sıra psikoterapi yalnızca sözel müdahalelerden oluşmamaktadır. Terapist ile danışan arasındaki sözel olmayan iletişim de terapötik sürecin önemli bir bileşenidir (Foley & Gentile, 2010). Yapay zekâ sohbet botları, kullanıcıların beden dili, jest ve mimikleri gibi ek klinik değerlendirme bilgileri sağlayabilecek sözel olmayan ipuçlarını doğrudan algılayamazken uzman bir terapist bu ipuçlarını fark ederek değerlendirme sürecine dâhil edebilir.

        Yapay zekâ sohbet botlarının tercih edilme nedenlerinden biri olarak güvenli ve gizliliğin korunduğu bir etkileşim ortamı sunmaları gösterilse de bu durum her zaman geçerli olmayabilir.

        Wysa ve Woebot gibi ruhsal iyi oluşu desteklemek amacıyla özel olarak geliştirilen sohbet botlarının aksine, çoğu yapay zekâ sohbet botu kullanıcılarının bu araçlardan psikolojik destek almak amacıyla yararlanacağı düşünülerek tasarlanmamıştır. Dolayısıyla bu sistemler yeterli düzeyde denetlenmeyebilir ve gizlilik açısından çeşitli riskler oluşturabilir. Örneğin, popüler bir sohbet botu olan Replika, yapay zekâ sistemini kullanıcıya göre kişiselleştirmek amacıyla mesaj verilerini toplamaktadır (Replika, 2024). OpenAI ve Character.ai gibi bazı yapay zekâ sağlayıcıları, belirli koşullarda kullanıcı iletişim verilerinin modellerin eğitiminde kullanılmadığını belirtse de gizlilik politikalarının zaman içerisinde değişebilmesi ve sistemlerde veri ihlallerinin yaşanabilmesi olası riskler arasında yer almaktadır (OpenAI, 2024b; Character.ai, 2023). Üretken yapay zekâ araçlarının veri kullanım biçimleri, başka sorunları da beraberinde getirebilir. Geçmişteki ve mevcut kullanıcılardan elde edilen verilerle eğitilen sohbet botları, genel geçer veya kültürel açıdan duyarsız öneriler sunabilir. Bu durum, özellikle eğitim verilerinde yeterince temsil edilmeyen farklı kültürel geçmişlere sahip bireyler ve azınlık grupları için sunulan desteğin yetersiz kalmasına neden olabilir. Buna karşılık psikoterapistler, bu tür karmaşık durumları ele almak üzere mesleki eğitim almakta ve terapötik yaklaşımlarını her danışanın kendine özgü kültürel ve bireysel özelliklerine göre uyarlayabilmektedir. Ayrıca, yapay zekâ sohbet botlarının en önemli sınırlılıklarından biri, kriz durumlarını etkili ve güvenli biçimde yönetme konusundaki yetersizlikleridir. Örneğin, kullanıcıların intihar düşüncesi (suicidal ideation) bildirdiği durumlarda sohbet botları, insan terapistlerin sunabileceği anlık, empatik ve duruma uygun müdahaleleri sağlayamayabilir. Dahası, yapay zekâ sohbet botları bu tür durumlarda kullanıcıları kendilerine zarar vermekten caydırmakta başarısız olabilecekleri gibi, bazı vakalarda doğrudan zarara yol açabilecek veya intihar davranışını teşvik edebilecek yanıtlar da üretebilir. Atillah (2023, 2024) tarafından aktarılan vakalar, bu risklere dikkat çekmektedir. Özellikle bu araçlara başvuran bireylerin psikolojik açıdan kırılgan durumda olabilecekleri göz önünde bulundurulduğunda, söz konusu risklerin kapsamlı biçimde değerlendirilmesi ve yapay zekâ sistemlerinin uygun düzenlemelerle denetlenmesi büyük önem taşımaktadır.

Sonuç

        Yapay zekâ sohbet botları hayatımızın kalıcı bir parçası hâline gelmiştir ve bu alandaki teknolojik gelişmelerin devam etmesi beklenmektedir. Yapay zekâ sohbet botları, erişilebilir ve geniş kitlelere uygulanabilir kaynaklar sunarak yalnızlığın ve daha genel anlamda çeşitli ruh sağlığı sorunlarının ele alınmasında destekleyici bir rol üstlenebilse de sahip oldukları sınırlılıklar, ruhsal iyi oluşun geliştirilmesinde insan ilişkilerinin önemini ortaya koymaktadır. Bununla birlikte çözüm, bu teknolojilerin kullanımını tamamen reddetmek ya da geleneksel psikoterapiyi bütünüyle yapay zekâ sistemleriyle değiştirmek değildir. Aksine, yapay zekâ sohbet botlarının etik, kültürel ve duygusal açıdan sahip oldukları sınırlılıklar dikkatle değerlendirilerek, geleneksel psikoterapiyi tamamlayıcı araçlar olarak ele alınmaları daha uygun bir yaklaşım olabilir. Profesyonel psikologların katkısıyla, uygun düzenlemeler ve denetim mekanizmaları çerçevesinde geliştirilen yapay zekâ sohbet botları, daha kapsayıcı ruh sağlığı hizmetlerinin oluşturulmasına katkı sağlayabilir.

Görüşme içinWhatsApp’tan Yaz