Tüm yazılar

Türk Toplumunda Psikolojik Destek Aramaya Yönelik Damgalama

Giriş

        Psikolojik yardım aramaya yönelik damgalama, dünya genelinde yaygın olarak görülen, bireylerin profesyonel destek aramasını engelleyen ve ruh sağlığı hizmetlerinin işleyişini olumsuz etkileyen önemli bir sorundur (Henderson et al., 2013). Bireylerin psikoterapiye başvurmaktan kaçınmalarının çeşitli nedenleri bulunmaktadır. Terapiye güven duymama, önceki terapi süreçlerinde yaşanan olumsuz deneyimler, dini kabuller ve ruh sağlığına yönelik ilgisizlik bu nedenler arasında yer almaktadır (Çebi Karaaslan et al., 2024). Bu yaygın etkenlerin yanı sıra toplumsal damgalama (public stigma) ve içselleştirilmiş damgalama (self-stigma) da bireylerin psikoterapiden kaçınmasında önemli rol oynamaktadır. Sosyal çevreden dışlanma korkusu, utanç, aile üyelerinin karşı çıkması ve bireyin hem kendisi hem de başkaları tarafından olumsuz değerlendirilme endişesi, psikolojik destek arama davranışını engelleyebilmektedir (Shepherd et al., 2023). Psikoterapiye yönelik bu olumsuz ve temelsiz inançların, farklı kültürlerde ruh sağlığı sorunlarının bireysel bir zayıflık göstergesi olarak algılanmasından kaynaklandığı görülmektedir (Ahad et al., 2023). Bu algı, bireylerin psikoterapiye başvurma konusunda isteksizlik yaşamalarına neden olmaktadır. Türkiye’de ise güçlü kültürel normlar, aile merkezli değerler ve toplumsal yargılar nedeniyle bu damgalamanın daha belirgin olabileceği düşünülmektedir. Söz konusu etkenler, psikoterapiye başvurmayı zayıflıkla ilişkilendiren toplumsal inançların pekişmesine katkıda bulunabilmektedir (Çebi Karaaslan et al., 2024).

Türkiye’de Psikoterapiye Yönelik Damgalama: Temel Bir Etken Olarak Kolektivist Kültür

        Türkiye Sağlık Bakanlığı verilerine göre, nüfusun yaklaşık %18’i herhangi bir ruh sağlığı sorunu yaşamıştır (Kose, 2020). Ruh sağlığı sorunlarının bu denli yaygın olmasına rağmen, damgalamanın etkileri Türkiye’de belirgin biçimde hissedilmeye devam etmektedir. Hatta ruhsal bozuklukların damgalama nedeniyle yeterince tanılanmaması sonucunda, bildirilen yaygınlık oranlarının gerçekte olduğundan daha düşük olabileceği de öne sürülebilir. Araştırmalar, Türkiye’de bireylerin psikolojik danışmanlık ve psikoterapi hizmetlerine başvurmaktan kaçınmalarının temel nedenlerinden birinin, bu hizmetlere yönelik damgalama olduğunu göstermektedir (Çebi Karaaslan et al., 2024; Topkaya et al., 2017; Kaya et al., 2015).

        Bu toplumsal ve içselleştirilmiş damgalama biçimlerinin ortaya çıkışı çeşitli kültürel etkenlerle açıklanabilir. Türkiye’de bireyler, aile başta olmak üzere ait oldukları sosyal gruplarla güçlü bir aidiyet ilişkisi kurma eğilimindedir. Bu açıdan Türkiye’nin belirgin bir kolektivist kültürel yapıya sahip olduğu söylenebilir (Bilgin & Kutlu, 2022). Hofstede’nin Kültürel Boyutlar Kuramı’na (Hofstede, 2011) göre Türkiye’de bireylerden aile değerlerini korumaları, aile üyelerine sadakat göstermeleri ve aile içindeki sorunları dışarıya yansıtarak ailenin itibarını zedelemekten kaçınmaları beklenmektedir. Bu kolektivist yapı, bir yandan sosyal ilişkileri ve aile bağlarını güçlendirirken diğer yandan psikoterapiye yönelik damgalamayı pekiştiren bir etken olarak da işlev görebilmektedir. Ruh sağlığı sorunları, bireyin kişisel bir güçlüğü olmaktan ziyade aile içinde ele alınması gereken bir mesele olarak değerlendirilebilmektedir. Bu nedenle, aile bağlarına ve değerlerine zarar vermemek amacıyla söz konusu sorunların aile dışındaki kişilerle paylaşılması uygun görülmeyebilir (Utz et al., 2019). Aile değerlerini koruma isteğinin yanı sıra, aile ve yakın çevre ilişkilerinde görülen köklü dedikodu kültürü de psikoterapiden kaçınmanın örtük nedenlerinden biri olarak yorumlanabilir. Türkiye’de bireyin yaşadığı olumsuz bir durum, yaptığı bir hata veya sergilediği zayıflık, zaman zaman yalnızca bireyin kendisiyle değil, tüm ailesiyle ilişkilendirilebilmektedir. Bu durum, ailenin utanç duymasına veya toplumsal itibarının zarar görmesine neden olabilecek bir mesele olarak değerlendirilebilmektedir. Çevreleri tarafından olumsuz değerlendirilmekten çekinen aile üyeleri de ruh sağlığı sorunları yaşayan yakınlarını profesyonel destek almaktan uzaklaştırabilir ve ailenin olumlu toplumsal imajını korumak amacıyla yaşadıkları güçlükleri başkalarından gizlemelerini isteyebilirler.

        Psikoterapiden kaçınmayı artıran bir diğer etken ise ruh sağlığı sorunlarının, fiziksel sağlık sorunları kadar meşru ve önemsenmesi gereken durumlar olarak görülmemesidir. Duygusal sıkıntılar sıklıkla önemsizleştirilebilmekte veya bireyin psikolojik açıdan güçsüz olmasıyla ilişkilendirilebilmektedir. Bu yaklaşım, psikoterapinin gereksiz ve işlevsiz bir hizmet olarak değerlendirilmesine yol açabilmektedir (Topkaya et al., 2017). Türkiye’nin tarih boyunca karşı karşıya kaldığı çeşitli toplumsal güçlüklerin de etkisiyle, ruh sağlığı sorunları yaşayan bireylere, özellikle de erkeklere, sıklıkla “Güçlü olmalısın” veya “Kendini toparlamalısın” gibi ifadelerle yaklaşılabilmektedir. Bireylere ülkenin geçmişte yaşadığı zorlukların hatırlatılması, kişisel düzeyde deneyimledikleri psikolojik sıkıntıların küçümsenmesine neden olabilmektedir. Bu yaklaşımın kolektivist kültürel yapının bir sonucu olarak ortaya çıkmış olabileceği düşünülebilir. Tüm bu etkenler, bireylerin psikolojik sorunlarını yalnızca sabır göstererek veya dua ederek çözmeye çalışmaları gerektiği düşüncesini pekiştirebilir. Sonuç olarak profesyonel yardım arama davranışı gecikebilir ya da tamamen engellenebilir.

Türkiye’de Psikoterapiden Kaçınmada Toplumsal Cinsiyet, Ekonomik Durum ve Eğitimin Rolü

        Geleneksel toplumsal cinsiyet rolleri de psikoterapiye başvurmaktan kaçınma davranışının daha karmaşık hâle gelmesinde önemli bir rol oynamaktadır. Özellikle erkekler, aileye bağlılık ve toplumsal yargılanma gibi etkenlerin yanı sıra ruh sağlığı hizmetlerine başvurma konusunda ek güçlüklerle karşılaşmaktadır. Araştırmalar, Türkiye’de erkeklerin psikoterapiye başvurmaktan kaçınma olasılıklarının kadınlara kıyasla daha yüksek olduğunu göstermektedir (Çebi Karaaslan et al., 2024; Kaya et al., 2015; Bilican, 2013). Geleneksel erkeklik normları çerçevesinde erkeklerden güçlü, kendi kendine yetebilen ve kontrolü elinde tutabilen bireyler olmaları beklenmektedir. Türkiye’de duygusal sıkıntılarını dile getiren erkeklere sıklıkla söylenen “Erkek adam ağlamaz” ifadesi, bu toplumsal beklentilerin en belirgin örneklerinden biridir. Araştırmalar, kadınların ruh sağlığı sorunları için psikoterapiye başvurma olasılıklarının erkeklerden daha yüksek olduğunu ortaya koysa da (Çebi Karaaslan et al., 2024; Kaya et al., 2015; Bilican, 2013), kadınlar da Türkiye’deki kültürel yapının ataerkil özelliklerinden etkilenebilmektedir. Özellikle muhafazakâr ve kırsal bölgelerde aileler, kadın aile üyelerinin nasıl davranmaları gerektiği üzerinde belirleyici olabilmekte ve onların yaşadıkları sorunları açıkça ifade etmelerini kısıtlayabilmektedir.

        Türkiye’nin özellikle kırsal ve muhafazakâr bölgelerinde, düşük sosyoekonomik düzey ve düşük eğitim seviyesi de psikoterapiye başvurma olasılığının azalmasıyla ilişkili önemli etkenler arasında yer almaktadır (Bilican, 2013). Bu durum, söz konusu bölgelerde kolektivist ve ataerkil değerlerin daha belirgin olması ve psikoterapiye yönelik damgalayıcı tutumların daha güçlü biçimde görülmesiyle açıklanabilir. Düşük sosyoekonomik düzeyin psikoterapiye erişim üzerindeki etkisi de ayrıca önem taşımaktadır. Türkiye’de yaşanan ekonomik güçlükler göz önünde bulundurulduğunda, psikoterapi bazı bireyler tarafından yalnızca ekonomik açıdan varlıklı kişilerin karşılayabileceği lüks bir hizmet olarak algılanabilmektedir (Michaelson, 2023). Bu durum önemli bir çelişkiyi de beraberinde getirmektedir. Düşük sosyoekonomik düzeye sahip, dolayısıyla daha düşük gelirle yaşayan bireylerin daha yüksek düzeyde mutsuzluk deneyimleme ve psikoterapiye ihtiyaç duyma olasılıkları bulunmasına rağmen, bu bireyler ekonomik engeller veya psikoterapiye yönelik olumsuz tutumlar nedeniyle ihtiyaç duydukları desteğe erişemeyebilir ya da başvurmak istemeyebilirler (Çebi Karaaslan et al., 2024; Bilican, 2013).

Sonuç

        Sonuç olarak Türkiye’nin kolektivist kültürel yapısı, ataerkil değerleri ve geleneksel toplumsal cinsiyet normları, psikoterapiye başvurmaya yönelik damgalamanın sürdürülmesine ve güçlenmesine katkıda bulunmaktadır. Bu etkenler, ülkenin ve toplumun önemli bir bölümünün karşı karşıya olduğu ekonomik güçlüklerle birleştiğinde, birçok bireyin ihtiyaç duyduğu psikolojik desteğe erişmesini zorlaştırmakta, hatta bazı durumlarda imkânsız hâle getirmektedir. Bu nedenle psikoterapiye yönelik damgalamanın azaltılması büyük önem taşımaktadır. Bu doğrultuda, uygun psikoeğitim çalışmaları aracılığıyla duyguların ifade edilmesinin ve profesyonel psikolojik destek aramanın sağlıklı ve toplumsal açıdan kabul edilebilir davranışlar olduğunun vurgulanması gerekmektedir. Ayrıca toplum temelli destek sistemlerinin oluşturulması, yaygınlaştırılması ve erişilebilirliğinin artırılması, psikolojik yardım aramaya yönelik olumsuz tutumların dönüştürülmesine katkı sağlayabilir. Bunun yanı sıra düşük gelirli bireylerin psikoterapi hizmetlerine daha kolay erişebilmesini sağlayacak düzenlemelerin yapılması da önemlidir. Bu tür değişiklikler, psikoeğitim çalışmalarını destekleyerek bireylerin psikoterapiye yönelik algılarının dönüşmesine, damgalamanın azalmasına ve ruhsal iyi oluşun desteklendiği daha açık, kapsayıcı ve destekleyici bir toplumsal ortamın oluşturulmasına katkıda bulunabilir.

Görüşme içinWhatsApp’tan Yaz